Eski Çatı Yenileme ve Komple Çatı Değişimi

Eski çatı yenileme mi, aktarma mı? Ayrım nerede başlar

Çatıya çıkınca ilk baktığımız şey kiremit değil, kiremidin altıdır. Kırık kiremit, kaymış mahya, tıkanmış dere, yırtılmış örtü; bunların hepsi aktarmayla çözülür. Sorun taşıyıcıya indiyse iş değişir. Mertek, aşık ve kaplama tahtası yıllarca su almışsa, o çatıya kaç kez kiremit dizerseniz dizin iki kış sonra aynı lekeyi tavanda yeniden görürsünüz.

Ayrımı şöyle kurun: su nereden giriyor değil, su kaç yıldır giriyor. Taze bir nokta kaçakta aktarma yeterlidir; kaçak yıllara yayılmışsa ahşap yorulmuştur ve komple çatı değişimi konuşulur.

• Tavanda birbirinden bağımsız birden fazla leke, boya kabarması
• Mahya hattında veya çatı düzleminde gözle görülür çökme, dalgalanma
• Mertek uçlarına çakı kolayca batıyorsa; ahşap sünger gibiyse
• Kiremit altındaki bitümlü kartonun elle dağılıyor olması
• Çatı arasında rutubet kokusu, küf, kışın tavandan damlama
• Daha önce iki üç kez aktarma yapılmış ve sorunun tekrarlıyor olması

Çatı karkası ne zaman komple değişir?

Ahşap oturtma çatıda taşıyıcıyı mertekler, aşıklar, dikmeler ve bunları bağlayan göğüslemeler kurar. Çürüme rastgele değil, hep aynı yerlerden başlar: merteğin duvara ya da hatıla oturduğu mesnet bölgesi, baca dipleri, iki düzlemin birleştiği dere boyu ve saçak uçları. Buralar suyun en çok oyalandığı, havanın en az dolaştığı noktalardır. Üsküdar ve Kadıköy'ün eski apartmanlarında merteğin ortası sapasağlam görünürken duvara giren son otuz santimi elimizde kalıyor.

Bir iki mertek çürükse değiştirir, sağlamına ek yapar, üstünü emprenyeleriz. Ama çürüme mesnet hattı boyunca yayılmışsa, dikmeler oturduğu yerde ezilmişse ya da çatı bir tarafa yatmışsa yama anlamsızdır. O noktada karkas komple sökülür; kereste kesiti yeniden seçilir, fırın kurutmalı ve emprenyeli malzeme kullanılır, birleşimler tek başına çiviye değil metal bağlantı elemanlarına bırakılır.

Komple çatı değişimi: çatıyı hafifletmek için tek fırsat

Örtü ve karkas zaten sökülüyorsa aynı ağırlığı geri yüklemek zorunda değilsiniz. Klasik kiremit örtü, altındaki lata ve harçlı mahyasıyla birlikte metrekarede kırk kilonun üzerine çıkar; taş kaplamalı hafif metal kiremit veya yalıtımlı panelde bu yük kabaca dörtte birine iner. Bu ağırlık binanın en tepesindedir ve depremde en çok orada büyür.

Hafifletme her binada tek doğru değildir. Şişli, Beşiktaş ve Sarıyer'de sokak dokusu kiremitli yapılarda görünüşü bozmamak gerekir; orada kiremit desenli hafif metal örtüler işe yarar. Depo ve atölye yapılarında yalıtımlı sandviç panel hem hafiftir hem yalıtımı içinde taşır. Kararı çatının eğimi, binanın taşıyıcı sistemi ve bulunduğunuz sokağın dokusu birlikte verir.

30 yıllık çatıda yalıtımı bugünün standardına çekmek

30 yıllık çatı sökülürken manzara hep aynı: kiremidin altında ya hiçbir şey yok ya da eli değince dağılan bitümlü karton var. Isı yalıtımı çoğu binada ya hiç yok ya da çatı arasına serilmiş, üstüne basıla basıla ezilmiş, nem çekmiş bir şilte. Ümraniye ve Sancaktepe'deki eski bloklarda kaçak olmadığı halde son kat tavanında kışın damlama görmemizin sebebi budur; o su dışarıdan değil, evin buharının soğuk yüzeyde yoğuşmasından gelir.

Yenilemenin asıl kazancı burada. Çatı açıkken kurulan katman düzeni sonradan hiçbir müdahaleyle yakalanamaz; çatıyı ikinci kez açmayı göze almıyorsanız sıra şöyle olmalı:

• İç tarafta buhar dengeleyici membran; ekleri bantlı ve kesintisiz
• Mertek arası ve mertek üstünde taş yünü ya da cam yünü, boşluksuz ve sıkıştırılmadan
• Üstte su geçirmez ama buhar geçiren nefes alan çatı membranı
• Membran ile lata arasında kontrlata, yani havalandırma boşluğu
• Saçakta hava girişi, mahyada hava çıkışı; ikisi de kuş ızgarasıyla kapatılmış
• Çatı arası kullanılmayacaksa yalıtımın son kat döşemesine alınması

Eski binalarda taşıyıcı kontrolü atlanmaz

Çatı, altındaki binaya oturur. İşe başlamadan önce yükün indiği noktaları görmek gerekir: dikmelerin bastığı döşeme bölgeleri kolon aksına denk geliyor mu, duvar üstünde sürekli hatıl var mı, gergiler yerinde mi? Eski yapılarda çatı arası depo yapılırken göğüslemelerin ve gergilerin kesildiğine çok rastlarız; kesilen o parça, çatının açılmasını tutan elemandır.

Maltepe ve Kartal'da dönüşüm sırası bekleyen bloklarda sık sorulan soru şu: önce çatı mı, önce güçlendirme mi? Betonarme müdahale yapılacaksa çatıyı yenileyip sonra kırdırmak boşa iştir; sıralamayı proje müellifiyle kurmak gerekir. Statik karar mühendisin, uygulama bizim işimizdir; ikisini birbirine karıştırmayız.

Eski çatı yenileme işi sahada adım adım nasıl ilerler?

Çatıda işin sırası bozulursa sonradan düzeltilmez; alta kalan bir katmanı düzeltmek için üstündeki her şeyi tekrar sökmek gerekir. Sahada izlediğimiz akış şudur:

Çatıyı bölerek ilerleriz; tamamını bir günde açıp geceye açık bırakmayız. Marmara'da hava üç saatte döner, sabah güneşli olan Pendik akşama dolu yağdırabilir. Açık kalan bölüm gün sonunda mutlaka geçici örtüyle kapatılır.

• Keşif: çatı arasından ve üstünden ahşap kontrolü, eğim, dere ve baca durumu
• Emniyet: iskele veya yaşam hattı, saçak korkuluğu, cephe altında yaya güvenliği
• Söküm: kiremit, lata, çürük ahşap ve molozun cepheden atılmadan indirilmesi
• Karkas: emprenyeli kereste, doğru mesnet detayı, metal bağlantı elemanları
• Tabliye ve yalıtım: ahşap veya OSB, buhar dengeleyici, yalıtım, nefes alan membran
• Kontrlata ve lata: havalandırma boşluğu ve örtüye uygun lata aralığı
• Örtü: kiremit ya da metal; rüzgâr kancası ve kuru mahya sistemi
• Detaylar: baca dipleri, dere, saçak alınlığı, duvar birleşimlerinde kurşun veya alüminyum
• Oluk ve iniş boruları: yağış alanına göre kesit, doğru eğim
• Teslim: su testi, çatı arasının boşaltılması, çevre temizliği

Bölge şartları malzemeyi nasıl belirler?

İstanbul ve Kocaeli tek iklim değildir. Beykoz, Tuzla ve Darıca gibi denize bakan yerlerde havadaki tuz metal aksamı hızla yer; orada ince kesitli oluk, sıradan vida ve boyasız sac uzun ömürlü olmaz. Paslanmaz bağlantı ve kalın koruma katmanlı boyalı ürünler tercih edilir.

Gebze, Çayırova ve Dilovası'ndaki fabrika ve depo çatılarında tablo başkadır: yıllarca asit ve toz yüklü havayla temas etmiş trapez sac önce boyayı, sonra çinkoyu kaybeder; delik pas çoğu zaman vida çevresinden başlar. Orada işin adı boyama değil, örtünün komple yenilenmesidir. İzmit ve Körfez'de aynı yaştaki çatılarda dere ve oluk kesitlerinin yağış şiddetine yetmediğini de sık görüyoruz.

Lodosun sert vurduğu yamaçlarda ise harçlı mahya çatlar ve kiremit uçar. Yenilemede mahyayı kuru sistemle bağlamak, kenar ve saçak sıralarında kanca kullanmak şarttır.

Çatı yenilemede en sık yapılan hatalar

Aşağıdakilerin çoğu ilk yıl sorun çıkarmaz; ikinci, üçüncü kışta ortaya çıkar. Bu yüzden çatıda görüntüye değil katman mantığına bakılır.

Bir de sökülen malzeme meselesi var: eski oluklu levhaların bir bölümü asbestlidir. Kırıp sıradan moloz gibi atmak hem yasaktır hem de ciddi bir sağlık sorunudur.

• Havalandırma boşluğu bırakmadan membranı doğrudan latanın altına sermek
• Buhar dengeleyiciyi atlayıp yalıtımı nemin insafına bırakmak
• Çürük merteğin üstünü OSB ile kapatıp sorunu görünmez kılmak
• Baca dibini harçla sıvamak, kurşun veya alüminyum bitiş yerine derz dolgusuna güvenmek
• Dere sacını kısa bindirmeyle eklemek, tek parça yerine yamalamak
• Eğimi yetersiz çatıya kiremit döşemek; kiremit her eğimde çalışmaz
• Oluğu çatının yağış alanına göre değil göze göre seçmek

Eski çatı yenileme için İstanbul ve Kocaeli'nde nasıl çalışıyoruz?

Argi Çatı'da keşfe Hayrettin Usta bizzat çıkar. Çatı arasına girilir, ahşap elle ve aletle yoklanır, eğim ile alan ölçülür; ancak ondan sonra aktarma mı yeter yoksa komple çatı değişimi mi gerekir, buna karar verilir. Telefonda görmeden verilen kesin hüküm ciddiye alınmamalı; biz de vermiyoruz.

İşin kapsamını belirleyen şeyler bellidir: çatının alanı ve eğimi, karkasın ne kadarının değişeceği, seçilen örtü ve yalıtım kurgusu, iskele gerekip gerekmediği, molozun nasıl indirileceği ve binanın kaç katlı olduğu. Bunlar netleşmeden yapılan hesap tutmaz.

İstanbul ve Kocaeli'nin tüm ilçelerinde çalışıyoruz; Ataşehir ve Kadıköy'den Gölcük ve Derince'ye kadar aynı hafta içinde keşfe çıkabiliyoruz. Çatınızın fotoğraflarını WhatsApp'tan gönderin, ön değerlendirmeyi yapalım; sonrasında telefonla randevu alıp yerinde bakalım.

Sık sorulan sorular

Çatımı aktarmak yeterli mi, yoksa komple yenilemek mi gerekir?

Bunu ancak çatı arasına girip ahşabı yoklayarak söyleyebiliriz. Kaçak tekse ve altındaki mertek, aşık, kaplama tahtası sağlamsa aktarma yeterlidir. Ama su yıllardır giriyorsa, mesnet bölgelerinde çürüme başlamışsa ya da çatı düzleminde çökme varsa aktarma sadece zaman kazandırır, sorunu çözmez. Aynı çatıya üçüncü kez çıkıyorsanız artık yenileme konuşulmalıdır.

Eski çatı yenileme sırasında evden çıkmak gerekir mi?

Genelde gerekmez. Çatı arası boşaltılır, son kat dairelerde toz ve gürültü olacağı için hassas eşyaların örtülmesini isteriz. Çatıyı bölümler halinde açtığımız için binanın üstü hiçbir gece savunmasız kalmaz; gün sonunda açık bölüm geçici örtüyle kapatılır. Sadece karkasın tamamen değiştiği ve tavan kaplamasının sökülmesi gereken işlerde son kat için kısa süreli boşaltma gündeme gelebilir.

Yenilemede çatıyı hafifletmek gerçekten fark eder mi?

Eder, çünkü deprem kuvveti kütleyle doğru orantılıdır ve çatı yükü binanın en tepesinde durur. Kiremit örtüyü hafif metal örtüye çevirdiğinizde tepedeki ağırlığın önemli bir bölümü ortadan kalkar, bu da tüm taşıyıcı sisteme yansır. Ancak kazancın ne kadar olduğu binaya özeldir; hesap ve güçlendirme kararı mühendisin işidir, biz uygulamayı o karara göre kurarız.

Kışın eski çatı yenileme yapılır mı?

Marmara'da kış aylarında da çalışılır ama planlama değişir. Çatı daha küçük bölümler halinde açılır, geçici örtü sürekli hazır tutulur, lodos ve yağış tahminlerine göre gün seçilir. Bitümlü ürünler ve harç gerektiren detaylar düşük sıcaklıkta iyi tutmadığı için bu işler uygun günlere alınır ya da kuru sistem çözümler tercih edilir. Acil kaçaklarda baharı beklemeye gerek yoktur.

Eski eternit çatım var, doğrudan sökebilir miyiz?

Hayır, o levhaların bir bölümü asbest içerir ve kırıldığında havaya lif saçar. Kırarak sökmek, kırıntıyı normal molozla karıştırmak hem sağlık açısından tehlikelidir hem de atık mevzuatına aykırıdır. Bu levhalar ıslatılarak, mümkün olduğunca bütün halinde sökülür, uygun şekilde paketlenir ve yetkili tesise teslim edilir. Üzerini boyamak veya yeni örtüyü doğrudan üstüne çakmak da çözüm değildir; sorunu birkaç yıl erteler.