Çatı Güçlendirme: Mevcut Çatı Karkasının Takviyesi

Çatı Güçlendirme Nedir, Ne Zaman Gerekir?

Çatı güçlendirme, kaplamayı yenilemekten farklı bir iştir. Kiremit aktarma yüzeydeki su sorununu çözer; güçlendirme ise altta kalan ahşabın ya da çeliğin duvara, hatıla ve döşemeye nasıl bağlandığıyla ilgilenir. Bir çatı dışarıdan gayet düzgün görünebilir; ama taban aşığı hiçbir yere ankrajlı değilse o çatı sadece kendi ağırlığıyla duruyor demektir.

Çatı arasına çıktığımızda ilk baktığımız yer taban aşığı ile beton hatılın birleşimidir. Aşağıdaki belirtilerden biri bile varsa güçlendirme konuşulmalıdır:

Bu belirtilerin hiçbiri yoksa bile, binada kolon-kiriş güçlendirmesi, mantolama veya kat ilavesi düşünülüyorsa çatının bağlantı durumu mutlaka görülmelidir.

• Şiddetli lodosta çatıdan gıcırtı ve tok tık sesleri geliyorsa
• Mahya hattı gözle görülecek kadar çökmüş ya da dalgalanmışsa
• Saçak uçları aşağı sarkmış, alın tahtası mertekten ayrılmışsa
• Taban aşığı ile hatıl arasında parmak giren boşluk oluşmuşsa
• Çatı sonradan, projesiz biçimde teras üstüne eklenmişse
• Kiremit altında kalın şap dolgu veya ikinci kat kiremit varsa
• Çatı arasında yürürken karkasın oynadığı hissediliyorsa

Taban Aşığı Ankrajı: Çatı Güçlendirmenin Kalbi

Ahşap çatıda bütün yük mertekten aşığa, aşıktan taban aşığına, oradan da beton hatıla iner. Eski yapıların çoğunda taban aşığı hatılın üstüne oturtulup birkaç çiviyle geçiştirilmiş, bazen hiç bağlanmamıştır. Çivi kesme kuvvetine bir miktar dayanır, ancak rüzgârın yukarı doğru çektiği emme yüküne karşı işe yaramaz. Doğru çözüm, dişli milin beton hatıla kimyasal harçla ekilmesidir.

Kimyasal ankrajda işi bitiren detay delik temizliğidir. Delikte matkap tozu kalırsa harç betona değil toza yapışır; dışarıdan kusursuz görünen ankraj ilk ciddi yüklemede sıyrılır. Sahada en sık gördüğümüz hata budur.

Ankraj aralığını çatının geometrisi ve rüzgâr yükü belirler; köşelerde, saçak uçlarında ve mahya uçlarında aralık daima sıklaştırılır.

• Hatıl üstündeki eski harç ve gevşek beton temizlenir, oturma yüzeyi düzeltilir
• Donatı dedektörüyle kiriş demirleri işaretlenir, delik demire denk getirilmez
• Delik, ankraj çapına uygun uçla ve yeterli derinlikte açılır
• Delik tel fırça ve basınçlı hava ile en az üç kez temizlenir
• Kimyasal harç dipten başlanarak, hava boşluğu bırakmadan sıkılır
• Dişli mil çevrilerek yerleştirilir ve kür süresi boyunca dokunulmaz
• Taban aşığı pul ve somunla sıkılır, somun yuvası ahşaba gömülür

Ankrajsız ve Sonradan Eklenmiş Çatılar

Sancaktepe, Sultanbeyli ve Esenyurt gibi hızlı büyümüş yerlerde sık karşılaştığımız tablo şu: teras çatılı bina sonradan beşik çatıya çevrilmiş, ahşap karkas doğrudan parapetin üstüne oturtulmuş, ne hatıl atılmış ne de ankraj yapılmış. İşçilik ne kadar düzgün olursa olsun, bağlantısı olmayan bir kütle binanın en üstünde serbest duruyor demektir.

Bu çatılarda ilk kural, ankrajı zayıf parapete yapmamaktır. Tek sıra tuğladan örülüp üstü sıvayla kapatılmış bir parapet ankraj yükünü taşımaz; ankraj çeker, tuğlayı söker. Böyle durumlarda parapeti kırıp yerine betonarme hatıl döküyor ya da parapeti aşıp doğrudan döşemeye bağlanan çelik konsollar kullanıyoruz. Çelik karkaslı sonradan çatılarda dikmenin altına taban plakası kaynatılır, plaka dört köşesinden kimyasal ankrajla döşemeye bağlanır. Bu çatılarda bir de yük dağılımı sorunu vardır: dikmeler kiriş aksına değil, döşeme açıklığının ortasına oturtulmuştur. Yükü kiriş aksına taşımak, güçlendirmenin en kritik adımıdır.

Payanda, Kuşak ve Makas Takviyesi

Karkas ayakta ama esniyor, üstünde yürüyünce oynuyorsa sorun genelde açıklıkta ve düğüm noktalarındadır. Aşıklar arası mesafe fazla tutulmuş, mertek kesiti ince seçilmiş, birleşimler çiviyle yapılmıştır. Böyle bir çatıda kereste değiştirmeden, mevcut sisteme yeni yük yolu ekleyerek ciddi kazanç sağlanır.

Kadıköy ve Şişli'deki eski apartmanlarda çatı arası depo olarak kullanıldığı için ortaya dikme koymak çoğu zaman mümkün olmuyor; o zaman aşık altına çelik profil geçirip yükü yan duvarlara aktarıyoruz. Hangi çözümün seçileceğine çatı arasının kullanımına ve mevcut kesitlere bakarak karar veriyoruz.

• Açıklığı büyük olan aşıklara dikme, yani payanda ilave edilir
• Makas düğüm noktalarındaki çiviler galvaniz gusset plaka ve cıvatayla değiştirilir
• Çatı düzleminde çapraz kuşak çekilerek karkasın devrilmesi engellenir
• Çürüyen mertek sökülmeden yanına eş kesit sağlam kereste sandviçlenip cıvatalanır
• Yeni kerestenin tamamı emprenyeli seçilir, sahada kesilen yüzeyler tekrar korunur
• Bağlantı elemanları galvaniz ya da paslanmaz olur, siyah vida kullanılmaz

Rüzgâr Emmesi ve Saçak Bağlantısı

Marmara'da çatıları en çok zorlayan yük kar değil, lodostur. Rüzgâr çatıyı bastırmaz; üstünden geçerken emer, yani yukarı doğru çeker. Emme en çok saçak uçlarında, mahya hattında ve çatının rüzgâra dönük köşelerinde yoğunlaşır. Sarıyer, Beykoz ve Bakırköy sahilinde, Kartal ile Maltepe'nin denize bakan sırtlarında, Gölcük ve Karamürsel'in körfeze açık yamaçlarında bu yük hesaba katılmadan çatıya dokunulmaz.

Saçak takviyesinde saçak sırası ve mahya kiremitleri klipsle kadrona bağlanır, çürüyen alın tahtası yenilenip merteğe cıvatalanır, mahya kadronu ayaklarla sabitlenir ve havalandırmalı mahya bandıyla kapatılır. Deniz kıyısındaki ilçelerde tuzlu nem galvaniz kaplamayı hızla yediği için klips, vida ve köşebentlerin paslanmaz seçilmesi gerekir; sıradan siyah vida birkaç kışta kafasından kopar.

Kiremidin tamamını klipslemek gerekmez; kritik olan saçak sırası, mahya hattı, alın kenarı ve çatının köşeleridir. Eğimi düşük çatılarda yağmur suyu rüzgârla geri tepebildiği için klipsleme öncesi kiremit altı örtüsünün durumu da kontrol edilir.

Deprem Yönetmeliği ve Çatı Güçlendirme

Çatı taşıyıcı sistemin parçası sayılmaz ama binanın en üstündeki kütledir. Deprem kuvveti kütleyle doğru orantılıdır ve yapının en üst kotunda ivme büyür; aşağıda hissedilen sarsıntı çatıda daha şiddetli yaşanır. Bağlantısı olmayan ağır bir çatı deprem sırasında kendi başına hareket eder, hatılın üstünde kayar, saçak tarafından sokağa dökülür.

Yönetmelik, taşıyıcı olmayan elemanların da yapıya bağlanmasını ister. Uygulamada ise kolon mantolaması, perde ilavesi ve temel güçlendirmesi yapılan binaların çatısına çoğu zaman hiç dokunulmadığını görüyoruz. Kadıköy, Üsküdar ve Ataşehir'in eski apartman stoğunda, İzmit ve Derince'de aynı manzarayla karşılaşıyoruz. Bina güçlendirmesi projelendirilirken çatının bağlantı detayı da projeye girmelidir. Hesap ve proje işi inşaat mühendisinindir; biz uygulamayı yapar, gerektiğinde projeyi hazırlayan mühendisle birlikte çalışırız. Projesi olmayan işlerde de en azından taban aşığı bağlantısını ve saçak tutuşunu standarda getiriyoruz.

Çatıyı Hafifletmek Binaya Ne Kazandırır?

Güçlendirmenin en etkili yolu bazen bir şey eklemek değil, çıkarmaktır. Eski çatıların altında kalın şap dolgular, kırık kiremitlerin üstüne dizilmiş ikinci kat kiremitler, yıllar içinde birikmiş harç yığınları buluruz. Bu ölü yük hem ahşap karkası hem de altındaki kolonları boşuna yorar.

Hafifletme kararını çatı eğimine bakmadan vermeyiz. Düşük eğimli çatıda hafif kaplamalar rüzgârda daha çok zorlanır; Beylikdüzü ve Çayırova gibi açık arazide rüzgâr alan yerlerde kaplama seçimi bağlantı detayıyla birlikte konuşulur.

• Kiremit altındaki dolgu şap ve moloz tamamen kaldırılır
• İkinci kat kiremit sökülür, tek kat düzgün oturan sistem kurulur
• Su emmiş ve çatlamış kiremitler ayıklanır, sağlamlar temizlenip geri kullanılır
• Hafif kaplamaya geçilecekse çatı eğimi ve rüzgâr durumu önce değerlendirilir
• Dolgu kalkınca kiremit altına su yalıtım örtüsü serilir, çatı arası havalandırması açılır

Sac ve Çelik Çatılarda Korozyon Takviyesi

Gebze, Dilovası, Çayırova ve Körfez'deki sanayi yapılarında sorun genelde ahşap çürümesi değil, korozyondur. Havadaki kimyasal yük ve denizden gelen tuzlu nem; trapez sacın kesim kenarlarını, aşık profillerinin alt başlıklarını ve özellikle vida noktalarını yer. Sac hâlâ yerinde duruyor görünse de bağlantı elemanı kalmadıysa çatı ilk sert lodosta kalkar.

Bu işlerde en kritik nokta vida sıklığıdır. Rüzgâr emmesi çatının kenar bölgelerinde ortadakinin kat kat üstündedir; imalatçının verdiği ortalama aralığı bütün çatıya uygulamak, kenarları zayıf bırakmak demektir.

• Pas raspalanır, sağlam metale kadar inilir, çinko esaslı astar ve boya uygulanır
• Kesit kaybetmiş aşıklar sökülmeden yanına yeni C profil eklenip cıvatalanır
• Deliği büyümüş vida yuvaları büyük çaplı, EPDM pullu paslanmaz vidayla yenilenir
• Mahya, dere ve saçak kenarlarında bağlantı sıklığı artırılır
• Kaynaklı birleşimler çatlak yönünden kontrol edilir, gerekirse berkitme levhası eklenir

Çatı Güçlendirme İşi Sahada Nasıl İlerler?

İş her zaman çatı arasına girmekle başlar. Taban aşığı hattı boyunca yürüyüp birleşimleri tek tek kontrol ederiz; ahşabın çürük olup olmadığı gözle değil, keski veya bız batırılarak anlaşılır. Pendik, Tuzla ve Ümraniye'deki işlerde bu ilk bakış çoğu zaman sorunun sanıldığından küçük olduğunu gösteriyor; bazen tek gereken belirli hatlarda ankraj ve birkaç payandadır.

İşin kapsamını ankraj adedi, çatı geometrisi, değişecek kereste oranı, malzemenin çatıya nasıl çıkarılacağı ve iskele ihtiyacı belirler. Bu yüzden yerinde görülmeden kapsam da süre de konuşulmaz. Çatınızda oynama, ses ya da sarkma varsa Argi Çatı'dan Hayrettin Usta gelip yerinde bakar; telefon ya da WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz.

• Çatı arasında taban aşığı–hatıl birleşimi ve düğüm noktaları tek tek incelenir
• Ahşapta çürük, böcek zararı ve nem durumu tespit edilir
• Ankraj yapılacak hatılın beton durumu ve donatı konumu belirlenir
• Sökülecek kiremit alanı ve iş sırası hava durumuna göre programlanır
• Çalışma boyunca yaşam hattı ve emniyet kemeri kullanılır, çatı gece açık bırakılmaz

Sık sorulan sorular

Çatı güçlendirme için çatının tamamı sökülür mü?

Hayır. Taban aşığı ankrajı için genelde saçak hattı boyunca iki üç sıra kiremidin alınması yeterlidir; sökülen kiremitler kenara istiflenir, iş bitince aynı düzende geri döşenir. Payanda, kuşak ve düğüm noktası takviyesi zaten çatı arasından, kiremide hiç dokunmadan yapılabilir. Komple sökme ancak ahşabın büyük bölümü çürümüşse ya da çatı hafifletilip altındaki dolgu kaldırılacaksa gündeme gelir.

Taban aşığını çelik dübelle bağlamak yeterli olmaz mı?

Beton hatılın kenarına yakın yapılan mekanik dübeller sıkıldıkça betonu iterek çatlatabilir; kenar mesafesi az olan hatıllarda çoğu zaman güvenli değildir. Kimyasal ankraj yükü delik boyunca yayar, eski ve düşük dayanımlı betonlarda daha güvenilir sonuç verir. Çivi ise yalnızca yatay kaymayı bir miktar engeller, rüzgârın yukarı çekme yüküne karşı hiçbir katkısı yoktur. Bu yüzden taban aşığı ankrajında dişli mil ve kimyasal harç tercih ediyoruz.

Binamızda deprem güçlendirmesi yapıldı, çatıya ayrıca bir şey yapmalı mıyız?

Çoğu güçlendirme projesinde kolon, perde ve temel ele alınır, çatının bağlantısı atlanır. Oysa çatı binanın en üstündeki kütledir; bağlantısızsa deprem sırasında hatılın üstünde kayabilir ve saçak tarafından dökülebilir. Güçlendirme sonrası çatı arasına girilip taban aşığı bağlantısının, saçak tutuşunun ve çatıdaki gereksiz ölü yükün kontrol ettirilmesi doğru olur. Elinizde güçlendirme projesi varsa uygulamayı projedeki bağlantı detayına göre yaparız.

Çatıyı hafifletmek gerçekten fark yaratır mı?

Özellikle kiremit altında kalın şap dolgu ya da üst üste iki kat kiremit varsa fark büyüktür. Bu yükün kaldırılması hem ahşap karkasın sehimini azaltır hem de binanın en üst kotundaki kütleyi düşürür; deprem kuvveti kütleyle doğru orantılı olduğu için bu doğrudan kazançtır. Ayrıca dolgu kalktığında kiremit altı su yalıtım örtüsü ve çatı arası havalandırması düzgün kurulabilir, kışın oluşan yoğuşma nemi azalır.

Güçlendirme hangi mevsimde yapılır, yağmurda çalışılır mı?

Kimyasal ankraj harcının kür süresi hava sıcaklığına göre değişir; soğukta kür uzar, donma riski varsa uygulama ertelenir. Yağmurlu havada açık çatı bırakmayız; çalışılan bölüm gün sonunda branda ve su yalıtım örtüsüyle kapatılır. Marmara'da en rahat çalışılan dönem yağışın azaldığı ılık aylardır, ama acil durumlarda kışın da çatı bölüm bölüm açılıp kapatılarak ilerlenebilir.

Güçlendirme sırasında çatı arasındaki eşyalar zarar görür mü?

Ankraj ve kereste kesimi sırasında ciddi toz çıkar, bu yüzden çatı arasındaki eşyaların bir bölümü boşaltılır, kalanlar naylonla örtülür. Kiremit sökülen bölgenin altına, içeriye toz ve yağmur suyu geçmemesi için örtü serilir. Deponuz kullanımdaysa çalışma alanını bölerek ilerler, her gün sonunda ortamı süpürüp toparlarız.